ژان شاردن ( مترجم : اقبال يغمايى )
84
سفرنامه شاردن ( فارسى )
مقارن اين احوال كاپيتن ژنرال موروزينى ( morosini ) بىاطلاع و بىمشورت مولينو سفير ونيز در دربار مشرق زمين بدون توجّه به مسائل اقتصادى و مذهبى ، تنها با نگرش به مصالح نظامى قرارداد متاركهء جنگ را امضا و مبادله كرد . اين كار براى وى مشكلات عظيمى به بار آورد و بسى نمانده بود كه جانش در خطر بيفتد اما درست به هنگام ، در يك شب پول زياد به افراد مؤثر به رشوت داد و جانش را رهاند . بسيار نگذشت كه نقايص و معايب اين پيمان بر سران دولت ونيز آشكارا شد از جمله چون در اين معاهده حقوق مذهبى دولت ونيز در نظر گرفته نشده بود چندان كه مولينو براى تجديد بناى كليساى ونيزيان واقع در گالاتا ( galata ) يكى از حومههاى قسطنطنيه كوشيد گرچه به موفقيت نزديك شد توفيق تمام نيافت . پس از اينكه آثار جنگ ميان دو جمهورى عثمانى و ونيز كاملا از بين رفت و روابط مودت تازه شد اندك اندك و نرمك نرمك مسيو مولينو مستدعيات خود را اظهار داشت از جمله تقاضا كرد كالاهاى بازرگانى ونيزيان نيز مشمول تقليل عوارض گمركى شود . صدراعظم با درخواست وى به سختى مخالفت كرد و به او گفت : آقاى مولينو ، قراردادى كه ميان باب عالى و جمهورى ونيز جارى است عهدنامهاى پر سابقه و قديمى است و از اين جهت در نظر دولت عثمانى اعتبار تمام دارد ، و اگر برخى از مواد آن تغيير يابد به صورت پيمانى جداگانه در مىآيد و اعتبارش كاسته مىشود . و اگر نيّت و اهتمام سفير بر آن است كه مواد و شرايطى به نفع مصالح خود در آن بگنجاند فقط با پذيرفتن مواد تازه پيشنهادى امپراتورى موفق به تأمين آن خواهد بود . مسيو مولينو چون دانست از ادامهء مذاكرات و تجديد قرارداد قديم سودى عايد دولت متبوعش نخواهد شد تقاضايش را مسكوت گذاشت . اكنون نوبت و فرصت آن رسيده كه به كيفيات روحى و اخلاقى و عملى صدراعظم اشارتى مختصر بكنم . او هوشمندى ، زيركى ، كاردانى را از پدرش كه صدراعظم بوده به ارث برده است . بنابراين بىمناسبت نيست كه اندكى از احوال وى بگويم . كوپرولو محمد پاشا زمانى كه سلطان محمد چهارم بر مشرق زمين سلطنت مىكرد صدارت يافت . در آن هنگام چون پادشاه دوران طفوليت را مىگذراند حكومت به دست زنان و خواجگان دربار اداره مىشد . از اين جهت امور مملكت سخت آشفته و نابسامان بود . وى در نخستين روزهاى بحرانى دورهء صدارت خويش ، به خوبى دريافت كه نخستوزيران پيش از او به دست چه عواملى عزل و نصب ، و بعض آنان كشته